આર્કિયોલોજિકલ વિજ્ઞાનઃ કારકિર્દીનું ઊભરતું નવું ક્ષેત્ર

આર્કિયોલોજિકલ વિજ્ઞાન એક ઈન્ટરડિસિપ્લીનરી વિજ્ઞાન છે. જેમાં ઐતિહાસિક માનવ કે સમાજનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક સ્થળોના સર્વે, માટીનાં વાસણ, ઘરેણાં, રોજબરોજની વસ્તુઓ, વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, માનવ અવશેષો, કળા વગેરેથી ઐતિહાસિક માનવ સંસ્કૃતિને જાણી શકાય છે. ખોદકામમાંથી બહાર આવી કળાકૃતિઓ, સ્મારકોનું વિશ્લેષણ કરે છે તે સાથે આર્કિયોલોજિસ્ટ વિશ્લેષણના પુરાવા પણ રાખે છે જે ભવિષ્યમાં સંદર્ભ મેળવવા માટે સરળ રહે છે. નાનામાં નાની વસ્તુ તેમજ નકામી વસ્તુઓ, તૂટેલાં વાસણ, પ્રાણીઓનાં હાડકાં પણ એક અનુભવી આર્કિયોલોજિસ્ટની સાથે વાત કરે છે.

ખોદકામમાંથી બહાર આવી કળાકૃતિઓ, સ્મારકોને એકત્ર કરી તેનું વિશ્લેષણ કરવું આર્કિયોલોજિસ્ટની ફરજ બને છે. માનવ-વિજ્ઞાન, કળા-ઐતિહાસિક, રસાયણશાસ્ત્ર, સાહિત્ય, નૃવંશવિજ્ઞાન, ભૂગોળ, ભાષાશાસ્ત્ર, ભૌતિકશાસ્ત્ર, આંકડાશાસ્ત્ર વગેરેથી જોડાયેલું છે.

આર્કિયોલોજિકલ વિજ્ઞાનઃ તબક્કાવાર પ્રક્રિયા

આપણા દેશમાં મોટા ભાગની યુનિવર્સિટીઓ ગ્રેજ્યુએશન પછી જ આર્કિયોલોજિકલ વિજ્ઞાનના કોર્સીસ ચલાવે છે. આર્કિયોલોજિસ્ટ બનવા માટે ગ્રેજ્યુએશનની ડિગ્રી ફરજિયાત છે. આર્કિયોલોજિકલ વિજ્ઞાન ગમે તે વિષય ઉપર થઈ શકે પણ ઇતિહાસ, સમાજશાસ્ત્ર તેમજ માનવશાસ્ત્રમાં ગ્રેજ્યુએટ થયેલ લોકો તેને વધુ સારી રીતે સમજી શકે.

આ કોર્સમાં એડમિશન લેવા માટે ચિત્ર, ફોટોગ્રાફી, રાસાયણિક રક્ષણ, કમ્પ્યુટર ઉપયોગ, મૌખિક પરીક્ષા, ટયુટોરિયલ્સ અને મહાનિબંધ જેવા વિષયોની પરીક્ષા લેવામાં આવે છે.

જે લોકોને ઇતિહાસ તેમજ સંસ્કૃતિની શોધખોળમાં રસ હોય અને સંતુષ્ટિ મળતી હોય તેના માટે આ સારો કોર્સ છે. રાજ્ય સ્તરે તેમજ કેન્દ્ર સ્તરે આર્કિયોલોજી સર્વેક્ષણ વિભાગ તકો આપે છે. આર્કિયોલોજીમાં ગ્રેજ્યુએટ લોકો જુદી-જુદી યુનિવર્સિટીમાં લેકચરરની પોસ્ટ માટે અરજી કરી શકે છે.

* જાહેર અને ખાનગી સંગ્રહાલય તથા સાંસ્કૃતિક ગેલેરી

ભારતીય આર્કિયોલોજી સંસ્થામાં મદદનીશ આર્કિયોલોજિસ્ટને શરૂઆતમાં ૧૦,૦૦૦ થી ૧૫,૦૦૦ પગાર મળે છે. એવા આર્કિયોલોજિસ્ટ જેણે પી.એચડીની પદવી મેળવી લીધી હોય તેને વધુ સારો પગાર મળે તેમજ ભારતીય આર્કિયોલોજી સંસ્થાના ડિરેક્ટર જનરલને શરૂઆતમાં ૩૦,૦૦૦ પગાર મળે છે.

* એજમ્પશન કોલેજ, ચંગનશેરી, કેરળ

* દીનદયાલ ઉપાધ્યાય ગોરખપુર યુનિવર્સિટી, ઉત્તરપ્રદેશ

* દિલ્હી ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ હેરિટેજ રિસર્ચ એન્ડ મેનેજમેન્ટ, નવી દિલ્હી

* ગુજરાત યુનિવર્સિટી, અમદાવાદ, ગુજરાત

* જીવાજી યુનિવર્સિટી, ગ્વાલિયર, મધ્યપ્રદેશ